امروزه "ایسم"های بزرگی که برای ما مطرح شده قدری ما را به دلهره می اندازد.و شاید این دلهره بدین خاطر است که این اسامی اغلب از دهان افراد تحصیل کرده و فرهیخته شنیده می شود؛اما معنای آنها کاملا ًملموس نبوده (مخصوصا برای ما جوانان).پس قدمی در راه تبیین معنای چند ایسم اساسی و مهم در حقوق و سیاست خالی از لطف نیست.

قصد دارم که مقاله را در دو قسمت ارائه دهم.در قسمت اول اتوکراسی، تئوکراسی و دسپوتیسم و در قسمت دوم استبداد،دیکتاتوری و توتالیتاریسم به طور خلاصه مورد بررسی قرار می گیرند.لازم به ذکر است که فهم قسمت دوم مستلزم درک کامل قسمت اول می باشد.

 

اتوکراسی(یکه سالاری):

 

 نوعی قدرت است دارای این مختصات:

الف) برتری آشکار یک فرد در بالاترین مرتبه اداری کشور

ب) نبودن قانونها یا سنت هایی که بر عمل فرمانروا نظارت کند

پ) نامحدود بودن قدرت فرمانروا در عمل.

 

یکه سالار(اتوکرات) ممکن است قدرت خود را از راه رسوم و سنتهای اجتماعی کسب کرده باشد یا به زور به دست آورده باش که در صورت اول یکه سالاری مشروع از راه وراثت یا پذیرش فرمانگزاران است و در صورت دوم دیکتاتوری است.سلطنتهای استبدادی از نوع حکومت های یکه سالارند.

 

تئوکراسی (یزدان سالاری):

 

نوع حکومتی که در آن قدرت مطلق سیاسی در دست مرجع عالی روحانی(نبی،خلیفه،پاپ) است و در آن اساس نظری حکومت بر آنست که حکومت در چنین نظامی از جانب خداست و مرجع روحانی که فرمانروای سیاسی نیز هست،و دستگاه اداری و قضایی او"فرمانهای خداوند" را که از راه وحی رسیده است،تفسیر و اجرا می کند.از کاملترین حکومتهای یزدان سالار حکومت موسی و انبیاء جانشین وی بر بنی اسرائیل بود.حکومت خلفا در صدر اسلام نیز از اینگونه بوده است.

 

دسپوتیسم(خدایگان سالاری):

 

دسپوتیسم از "دسپوتس" در زبان یونانی به معنای ارباب  و خداوندگار گرفته شده و مراد از آن اقتداری است که هیچ حد قانونی و سنتی ندارد و خودسرانه به کار برده می شود.دسپوتیسم اغلب معنای بد دارد و برابر بی بند و باری است؛اما گاه از "دسپوتیسم روشنفکرانه" نیز سخن میرود که مراد از آن آنگونه حکومت آرمانی است که افلاطون و برخی از اندیشه گران روزگار نو خواهان آن بوده اند.در این نوع حکومت قدرت مطلق می باید در دست رهبر روشن روانی قرار گیرد که با ایده های فلسفی خود جامعه را در جهت خیر و برکت راهنمایی کند.

 

"دسپوتیسم شرقی " مفهوم تازه ای از دسپوتیسم است که مقصود از آن نظام سیاسی و اجتماعی حاکم بر تمدن های کهن شرقی همچون چین و هند و ایران است.این نظام دارای این ویژگی هاست:

 

الف) اتوکراسی

ب) نبودن آریستوکراسی (مهانسالاری) پایدار

پ) اداره کشور با سازمان اداری متمرکز

ت) پست بودن پایگاه بازرگانان در جامعه

ث) ناچیزی برده داری

ج) کشاورزی بر پایه آبیاری گسترده  

   

این نوع سازمان اجتماعی و سیاسی علاوه بر شماری از تمدن های آسیایی، تمدن های سرخ پوستان آمریکایی را نیز در بر می گیرد.

 

منبع: دانش نامه سیاسی، داریوش آشوری

لطفاً به قسمت اصلی مقاله(قسمت دوم) نیز توجه فرمایید ...